Dysplazja łokcia u psów: przyczyny i leczenie

Krótkie omówienie anatomii stawu łokciowego

W stawie łokciowym biorą udział trzy kości: kość ramienna (humerus) oraz kość łokciowa i kość promieniowa przedramienia. Muszą one zazębiać się ze sobą tak precyzyjnie, jak koła zębate. Wszystkie powierzchnie stawowe pokryte są gładką warstwą chrząstki, która pełni rolę amortyzatora i łożyska ślizgowego. Tylko wtedy, gdy dopasowanie to jest prawidłowe, obciążenie rozkłada się równomiernie na staw łokciowy.

Staw łokciowy jest wyjątkowo wrażliwy na nieprawidłowe ustawienie. Jeśli kość łokciowa i kość promieniowa rosną w różnym tempie lub kość ramienna nie pasuje dokładnie do panewki stawowej, już przy różnicy rzędu kilku milimetrów dochodzi do dysproporcji. W tych miejscach kości ocierają się o siebie, co powoduje przeciążenie i zużycie chrząstki. Ta tzw. niepasowalność powierzchni stawowych stanowi wspólny mianownik wielu postaci dysplazji łokcia.

Porównanie czterech form dysplazji łokcia

W weterynarii wyróżniamy cztery główne postacie dysplazji łokcia, które mogą występować pojedynczo lub łącznie. Fragmentaryczny wyrostek koronoidalny (FCP, również FMCP) jest zdecydowanie najczęstszą postacią. Polega to na odrywaniu się lub pękaniu niewielkiego wyrostka kostnego na kości łokciowej. W przypadku izolowanego wyrostka ankonowego (IPA, znanego również jako UAP) inny wyrostek kości łokciowej nie zrasta się z kością w odpowiednim czasie. Osteochondroza rozszczepiająca (OCD) dotyczy chrząstki kości ramiennej, w której fragment odrywa się od podłoża. Niedopasowanie opisuje zasadniczy brak współpasywności powierzchni stawowych między kością ramienną, łokciową i promieniową, co często przyczynia się do powstania pozostałych form.

Przyczyny: Dlaczego u psów rozwija się dysplazja łokcia

Dysplazja łokcia ma podłoże wieloczynnikowe – na jej rozwój wpływa szereg czynników. Za pewnik uważa się jednak, że najważniejszym czynnikiem jest predyspozycja genetyczna. Dziedziczenie ma charakter poligeniczny, czyli dotyczy jednocześnie wielu genów, dlatego do dziś nie istnieje pojedynczy test genetyczny. Statystycznie można również wykazać przekazywanie predyspozycji przez ojca i matkę, nawet jeśli żadne z rodziców nie cierpi na tę chorobę.

Ważne: Predyspozycje genetyczne nie oznaczają koniecznie, że u psa rozwinie się dysplazja łokcia. Z drugiej strony nawet rodzice, u których nie widać żadnych zewnętrznych objawów, mogą przekazać odpowiednie predyspozycje genetyczne swoim potomkom. Geny określają podatność na chorobę. To, czy i w jakim stopniu choroba się ujawni, zależy często od warunków wzrostu, na które jako właściciel możesz mieć wpływ.

Wzrost, odżywianie i nadwaga jako czynniki ryzyka

Zbyt szybki wzrost stanowi ogromne obciążenie dla wciąż miękkiego stawu łokciowego. Wiele dużych szczeniąt w ciągu zaledwie kilku miesięcy osiąga wagę wielokrotnie przewyższającą ich masę urodzeniową. Jeśli wzrost ten przebiega zbyt gwałtownie, kości, chrząstki i mięśnie nie nadążają za nim. Właśnie w wyniku tych nierównowag powstają stopnie i nieprawidłowe dopasowanie między kością ramienną, łokciową i promieniową, co sprzyja rozwojowi dysplazji łokcia.

Dużą rolę odgrywa żywienie. W mojej praktyce regularnie spotykam szczenięta dużych ras, które otrzymują zbyt dużo wysokokalorycznej karmy dla szczeniąt lub dodatkowe suplementy wapnia. Nadmierne spożycie wapnia i niektórych witamin zaburza dojrzewanie kości i wiąże się z chorobami układu kostnego. Rasy duże powinny zatem otrzymywać karmę dostosowaną do powolnego, równomiernego wzrostu. Nadwaga jest drugim niedocenianym czynnikiem i dodatkowo obciąża stawy, które i tak są już nadmiernie obciążone.

Przeciążenie w okresie szczenięcym i w okresie wczesnej dorosłości

Dopóki szwy wzrostowe są jeszcze otwarte, staw łokciowy jest wrażliwy na urazy mechaniczne. Nadmierna aktywność fizyczna może go przeciążać: długie bieganie obok roweru, gwałtowne szaleństwa na twardym podłożu, powtarzające się skoki z samochodu lub z kanapy oraz częste wchodzenie po schodach. Takie obciążenia powodują skoki ciśnienia właśnie w newralgicznych miejscach wyrostków łokciowych i mogą wywoływać ból. Szczególnie ruchy polegające na gwałtownym zatrzymaniu się, a następnie obrocie, powodują pękanie otwartych szwów wzrostowych właśnie w tym obszarze.

Z punktu widzenia weterynarii zalecam, aby w pierwszym roku życia celowo ograniczać aktywność młodych psów dużych ras. Nie poprzez zakaz ruchu, ale poprzez umiarkowaną, kontrolowaną aktywność zamiast niekończących się zabaw z piłką i skoków. Należy unikać gwałtownych zatrzymań podczas biegu, po których następuje obrót, tak jak ma to miejsce podczas rzucania piłką. Proszę również unikać rzucania frisbee w tym okresie życia.

Rasy dotknięte chorobą i częstość występowania

Dysplazja stawu łokciowego jest typową chorobą występującą u psów dużych i ciężkich ras. Szczególnie często dotyka ona owczarka niemieckiego, berneńskiego psa pasterskiego, labradora i golden retrievera, rottweilera, nowofundlanda, doga bordoskiego oraz chow-chow. U psów małych ras choroba ta występuje rzadko.

Dane są jednoznaczne. W przypadku owczarka niemieckiego odsetek udokumentowany przez Stowarzyszenie Owczarków Niemieckich (SV) wynosi jednocyfrowy procent wśród przebadanych rentgenem zwierząt hodowlanych. Badania przeprowadzone w ramach Wydziału Weterynarii Uniwersytetu w Zurychu (Vetsuisse) wykazały znacznie wyższe wartości w zależności od rasy, a dane amerykańskiej organizacji Orthopedic Foundation for Animals (OFA) wskazują na znacznie wyższą częstość występowania u niektórych ras obciążonych genetycznie, takich jak chow-chow. Rozbieżność ta wynika z różnic w kontroli hodowlanej: rasy, w których konsekwentnie przeprowadza się badania przesiewowe zwierząt rodzicielskich, wykazują na przestrzeni lat malejące wskaźniki. Pokazuje to, jak silny wpływ na częstość występowania ma odpowiedzialna hodowla.

Rozpoznawanie objawów: wczesne wykrywanie dla właścicieli zwierząt

Pierwsze objawy są często subtelne i łatwo je przeoczyć. Klasycznym objawem jest kulawizna przednich kończyn, która zazwyczaj pojawia się między czwartym a ósmym miesiącem życia i często staje się bardziej wyraźna po wysiłku lub odpoczynku. Wiele psów wykazuje sztywność rano lub po leżeniu, która powoli ustępuje po rozpoczęciu chodzenia. Ponieważ objawy te pojawiają się stopniowo, właściciele często początkowo interpretują je jako normalną fazę wzrostu lub zmęczenie.

Ponieważ problem może dotyczyć obu łokci, pies nie zawsze wyraźnie utyka. Czasami jego chód wydaje się po prostu nieco sztywny lub traci zapał do ruchu, ponieważ staw sprawia mu ból.

Zwróć uwagę na te sygnały ostrzegawcze:

• Kulejąca lub kuleje na jednej lub obu przednich łapach, zwłaszcza po wysiłku fizycznym
• Sztywny chód po wstaniu z łóżka lub po okresach odpoczynku
• Brak chęci do ruchu, wahanie się podczas skoków, wchodzenia po schodach lub zabawy
• Odwrócenie łap na zewnątrz lub przytrzymanie łokci blisko ciała
• Obrzęk lub uczucie ciepła w okolicy łokcia jako objaw zapalenia stawu
• Krótkie, ostrożne kroki przednimi łapami

Jeśli zauważysz kilka z tych objawów, powinieneś zabrać psa do weterynarza. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym więcej opcji leczenia będzie dostępnych.

Diagnoza: prześwietlenie, tomografia komputerowa i artroskopia

Na początku przeprowadzam badanie kliniczno-ortopedyczne. Badam palpacyjnie staw łokciowy, sprawdzam reakcje bólowe, zakres ruchu oraz obserwuję chód. Podejrzenie potwierdza się następnie za pomocą badań obrazowych, przy czym każda metoda ma swoją własną rolę.

Zdjęcia rentgenowskie stanowią podstawę diagnostyki i są dostępne w niemal każdym gabinecie. Zdjęcie rentgenowskie niezawodnie wykazuje izolowany wyrostek ankonowy i uwidacznia objawy artrozy, jednak w przypadku drobnych fragmentów i stopniowanych zmian napotyka na swoje ograniczenia. Tomografia komputerowa (TK) zapewnia znacznie dokładniejsze obrazy. Pozwala ona na precyzyjną ocenę zwłaszcza rozdrobnionego wyrostka koronoidalnego oraz niedopasowania stawowego. Obecnie uznaje się ją za jedną z najważniejszych metod pozwalających na pewną ocenę dysplazji stawu łokciowego. Artroskopia jest natomiast metodą łączoną: dzięki niewielkim nacięciom można bezpośrednio obejrzeć staw, a luźne fragmenty można usunąć podczas tej samej sesji.

Zgodnie ze standardami Międzynarodowej Grupy Roboczej ds. Łokcia (IEWG) oraz Towarzystwa Diagnostyki Rentgenowskiej Chorób Szkieletu o podłożu genetycznym (GRSK) oficjalne badanie rentgenowskie w ramach oceny hodowlanej przeprowadza się najwcześniej w wieku dwunastu miesięcy. Objawy kliniczne pojawiają się jednak często wcześniej. W przypadku kulawizny u młodego psa nie należy czekać do pierwszych urodzin, lecz jak najszybciej zlecić badanie.

Leczenie dysplazji łokcia u psów

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu leczenia. Zależy ono od konkretnej postaci choroby, stopnia zaawansowania, wieku Twojego psa oraz tego, jak bardzo zaawansowana jest już artroza. Zasadniczo rozróżniamy leczenie operacyjne i zachowawcze, które często nawet się uzupełniają. Młody pies z niedawnym odłamaniem kości raczej skorzysta na operacji, natomiast starszy pies z zaawansowaną artrozą zazwyczaj na konsekwentnym leczeniu zachowawczym. Która metoda jest odpowiednia w konkretnym przypadku, zawsze ustalam wspólnie z właścicielem na podstawie wyników badań i codziennego trybu życia psa.

Zabiegi chirurgiczne i ich wskazania

Najczęstszym zabiegiem jest artroskopia mająca na celu usunięcie luźnych fragmentów, na przykład w przypadku fragmentacji wyrostka koronoidalnego lub osteochondrozy rozszczepiającej. Jest to zabieg minimalnie inwazyjny, umożliwiający szybki powrót do zdrowia. W przypadku izolowanego wyrostka ankonowego, w zależności od sytuacji, wyrostek ten jest ponownie mocowany lub usuwany.

W przypadku znacznej dysproporcji można rozważyć osteotomie obwodowe. Zabiegi takie jak PAUL (proksymalna osteotomia odwodząca kości łokciowej) lub SHO (przesuwna osteotomia kości ramiennej) zmieniają rozkład obciążenia w stawie, aby odciążyć przeciążone obszary.

Analizy wyników zabiegów chirurgicznych stosowanych w przypadku ciężkiej artrozy łokcia wskazują, że takie zabiegi mające na celu zmianę rozkładu obciążenia mogą u wybranych pacjentów znacznie złagodzić utykanie. W zaawansowanych, końcowych stadiach choroby pozostaje możliwość zastosowania protezy częściowej lub, jako ostateczna opcja, sztywnienia stawu (artrodezy).

Moim zdaniem kluczowe jest to, że żadna operacja nie zapobiega artrozie. Może ona wyeliminować czynnik wywołujący chorobę i złagodzić ból, ale nie zastępuje dożywotniej opieki. Dlatego zawsze należy otwarcie omówić z chirurgiem realistyczne cele zabiegu.

Leczenie zachowawcze i leczenie bólu

W przypadku wielu psów, zwłaszcza tych z już rozpoznaną artrozą lub jej łagodniejszymi postaciami, leczenie zachowawcze jest metodą z wyboru. Jego podstawą jest skuteczne łagodzenie bólu i stanów zapalnych stawów. Leki przeciwzapalne i przeciwbólowe stosowane w przypadku artrozy (NLPZ) skutecznie łagodzą ostre nawroty choroby, a w przypadku przebiegu przewlekłego stosuje się je częściowo w sposób ciągły, a częściowo okresowo, aby kontrolować ból u psa.

Ważne jest dla mnie jasne stwierdzenie: leki z grupy NLPZ powinny być zawsze przepisywane przez lekarza weterynarii. Dawkowanie zależy od masy ciała, czynności narządów i przebiegu choroby, a zwłaszcza w przypadku terapii długotrwałej należy regularnie kontrolować wskaźniki czynności wątroby i nerek.

Nigdy nie podawaj psom leków przeciwbólowych przeznaczonych dla ludzi – wiele z nich jest dla nich trujących.

Dodatkowo regulujemy ruch: kontrolowane, równomierne obciążenie zamiast unieruchomienia, ponieważ mięśnie stabilizują staw. W przypadku zaawansowanej artrozy bez fragmentu, który można usunąć, leczenie zachowawcze jest często rozsądniejszym rozwiązaniem.

Fizjoterapia i rehabilitacja po operacji

Po operacji z powodu dysplazji łokcia rehabilitacja ma decydujący wpływ na wynik leczenia. Przebiega ona w poszczególnych fazach, które ustalasz wspólnie z fizjoterapeutą zwierzęcym:

1. Tydzień 1–2 (faza oszczędna): ścisły spokój, krótkie spacery na smyczy w celu załatwienia potrzeb, kontrola rany, ostrożne pasywne ćwiczenia ruchowe w celu zachowania sprawności ruchowej.
2. Tydzień 3–6 (kontrolowane zwiększanie obciążenia): stopniowe wydłużanie spacerów na smyczy, ukierunkowane ćwiczenia ruchowe o charakterze pasywnym, pierwsze zabiegi fizjoterapeutyczne, takie jak masaż i zabiegi ciepłolecznicze.
3. Tydzień 6–12 (budowa masy mięśniowej): Podwodna bieżnia do budowania masy mięśniowej bez obciążania stawów, kontrolowanego zwiększania intensywności ćwiczeń oraz ukierunkowanego treningu koordynacyjnego.
4. Od 12. tygodnia: stopniowy powrót do normalnej aktywności w ramach indywidualnych możliwości.

Podwodna bieżnia jest szczególnie przydatna, ponieważ wyporność odciąża stawy podczas treningu mięśni. Koniecznie trzymaj się harmonogramu, ponieważ najczęstszą przyczyną nawrotów jest zbyt wczesne przeciążenie.